شب دشنه‌های بلند

۱۳. افسانهٔ «جناح سوسیالیست» حزب نازی

در برخی روایت‌های عمومی گفته می‌شود شب دشنه‌های بلند لحظه‌ای بود که هیتلر «سوسیالیست‌های واقعی» حزب نازی را نابود کرد. این تعبیر گمراه‌کننده است.

درست است که رُهم، اشتراسر و بخش‌هایی از اس‌آ از انقلاب دوم، حمله به نخبگان و محدودکردن سرمایه‌داران سخن می‌گفتند. آنان گاه از زبان ضدسرمایه‌داری استفاده می‌کردند و می‌خواستند امتیازات مادی بیشتری به اعضای قدیمی جنبش داده شود.

اما این دیدگاه با سوسیالیسم دموکراتیک یا مارکسیستی تفاوتی بنیادی داشت. اس‌آ اتحادیه‌های مستقل کارگری را سرکوب کرده، کمونیست‌ها و سوسیال‌دموکرات‌ها را کتک زده و به زندان انداخته بود. اعضای آن به برابری سیاسی، حقوق کارگران یا مالکیت جمعی در معنای کلاسیک باور مشترکی نداشتند. آنان ناسیونالیست، نژادپرست، ضدیهودی و دشمن دموکراسی بودند.

نزاع سال ۱۹۳۴ تقابل میان فاشیسم و سوسیالیسم نبود؛ رقابتی درون یک جنبش فاشیستی بر سر شکل حکومت، توزیع قدرت و آیندهٔ ارتش بود. رادیکالیسم اس‌آ بیشتر شورش نیروهای پایین‌دست جنبش علیه نخبگان قدیمی و رهبران برخوردار از قدرت بود، نه طرحی منسجم برای رهایی اجتماعی.

۱۴. چرا هیتلر شخصاً وارد عمل شد؟

حضور شخصی هیتلر در بازداشت رُهم اهمیت نمادین داشت. او می‌خواست نشان دهد که تصفیه تصمیم خود اوست، نه کودتای یک جناح علیه جناح دیگر. همچنین رابطهٔ او با رُهم قدیمی‌تر و شخصی‌تر از رابطه‌اش با بسیاری از رهبران نازی بود.

رُهم از معدود کسانی بود که در گفتگو با هیتلر از ضمیر صمیمانه استفاده می‌کرد و خود را نه زیردست، بلکه رفیق قدیمی انقلاب می‌دانست. همین استقلال رفتاری با ساختار تازهٔ قدرت ناسازگار بود. در نظامی که همه باید جایگاه خود را از ارادهٔ پیشوا می‌گرفتند، وجود فرماندهی میلیونی با پایگاه شخصی خطرناک محسوب می‌شد.

هیتلر در این تصفیه الگویی را به نمایش گذاشت که بعدها نیز در سیاست او دیده شد: تحمل چند مرکز قدرت رقیب تا زمانی که به او خدمت می‌کردند، تشویق رقابت میان زیردستان و سرانجام مداخلهٔ شخصی برای تعیین برنده.

او اس‌آ را زمانی به کار گرفت که به جنگجوی خیابانی نیاز داشت؛ سپس وقتی به ارتش حرفه‌ای، صنعت‌گران و ظاهر نظم دولتی احتیاج پیدا کرد، رهبران همان سازمان را قربانی کرد. وفاداری گذشته هیچ تضمینی ایجاد نمی‌کرد. در نظام هیتلری، ارزش هر شخص یا نهاد به میزان فایدهٔ کنونی آن برای پیشوا وابسته بود.

۱۵. واکنش جامعه: آسودگی، ترس و پذیرش

بخشی از جامعهٔ آلمان از خبر سرکوب اس‌آ استقبال کرد. رفتار خشن و متکبرانهٔ پیراهن‌قهوه‌ای‌ها نارضایتی گسترده‌ای ایجاد کرده بود. تبلیغات حکومت نیز قتل‌ها را اقدام قاطعانهٔ هیتلر برای جلوگیری از جنگ داخلی و بازگرداندن نظم معرفی کرد.

بسیاری از مردم احتمالاً جزئیات را نمی‌دانستند، اما می‌فهمیدند که قتل‌هایی بدون دادگاه رخ داده است. استقبال یا سکوت عمومی نشان می‌داد که بخش قابل‌توجهی از جامعه آماده است نقض قانون را بپذیرد، مشروط بر اینکه قربانیان خطرناک، فاسد یا نامحبوب معرفی شوند.

این یکی از درس‌های مهم واقعه است. دیکتاتوری همیشه با نابودی ناگهانی تمام قواعد آغاز نمی‌شود. گاه نخست گروهی منفور یا ترسناک خارج از قانون قرار می‌گیرد. جامعه می‌پذیرد که «این بار» استثنا لازم بوده است. اما همان استثنا به سابقه‌ای تبدیل می‌شود که در آینده می‌توان علیه گروه‌های دیگر به کار برد.

در ۱۹۳۴، قربانیان عمدتاً خود نازی‌ها، راست‌گرایان یا محافظه‌کاران بودند. همین امر برخی را به این توهم انداخت که تصفیه مسئله‌ای داخلی است. اما اصل تثبیت‌شده بسیار گسترده‌تر بود: حکومت حق دارد دشمنان اعلام‌شدهٔ خود را بدون محاکمه بکشد.

فرجام: انقلابی که فرزندان خود را بلعید

شب دشنه‌های بلند را می‌توان پایان یک مرحله و آغاز مرحله‌ای دیگر در تاریخ نازیسم دانست.

در مرحلهٔ نخست، حزب نازی برای رسیدن به قدرت به شور خیابانی، بی‌نظمی، رژه‌های میلیونی و خشونت اس‌آ احتیاج داشت. پیراهن‌قهوه‌ای‌ها مخالفان را مرعوب کردند، فضای عمومی را نظامی ساختند و به میلیون‌ها آلمانی این احساس را دادند که قدرت آینده پیشاپیش در خیابان‌ها حضور دارد.

در مرحلهٔ دوم، پس از تصرف حکومت، همان نیروی توده‌ای به مانعی در برابر تمرکز قدرت تبدیل شد. هیتلر دیگر به انقلابیانی نیاز نداشت که از پایین مطالبه کنند؛ به کارگزارانی احتیاج داشت که از بالا فرمان ببرند. رُهم خواهان سهمی مستقل در قدرت و دگرگونی ارتش بود، درحالی‌که هیتلر هیچ شریک مستقلی را تحمل نمی‌کرد.

کشتار ژوئن و ژوئیهٔ ۱۹۳۴ معامله‌ای سیاسی بود: هیتلر رهبری اس‌آ و بخشی از رادیکالیسم جنبش خود را قربانی کرد و در مقابل، همراهی ارتش و آرامش نسبی نخبگان محافظه‌کار و اقتصادی را به دست آورد. اس‌اس نیز از سایه بیرون آمد و به ستون اصلی دولت پلیسی تبدیل شد.

این واقعه همچنین نشان داد که رژیم نازی دیگر خود را مقید به قانون نمی‌داند. قتل نخست انجام شد و قانون پس از آن برای توجیه قتل ساخته شد. رهبر خود را قاضی ملت اعلام کرد و نهادهای دولت، ارتش و دستگاه قضایی این ادعا را پذیرفتند.

از این منظر، شب دشنه‌های بلند صرفاً ماجرای مرگ رُهم یا سقوط اس‌آ نیست. این شب داستان تبدیل یک جنبش خشونت‌طلب خیابانی به یک دیکتاتوری کامل است؛ لحظه‌ای که ترور حزبی، صورت رسمی عمل دولت به خود گرفت.

اس‌آ در ساختن رژیمی مشارکت کرد که سرانجام رهبران خودش را بلعید. پیراهن‌قهوه‌ای‌ها تصور می‌کردند با شکستن قانون، راه انقلاب خویش را باز می‌کنند. اما قانونی که برای دشمنان شکسته شود، روزی ممکن است برای خود شکنندگان نیز وجود نداشته باشد.

هیتلر در تابستان ۱۹۳۴ این حقیقت را با گلوله به قدیمی‌ترین یارانش آموخت: در دولت پیشوا، هیچ رفاقت، سابقه یا سازمانی بالاتر از ارادهٔ شخص او نبود.